حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2251
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
مغولستان نظرى بجغرافياى آن مغولستان از حيث جغرافياى طبيعى ، فلات يا سرزمين بلندى است ، كه اطراف آن را كوههائى احاطه دارد : از طرف شمال كوههاى آلتائى ، سايان و گنتى ، از سمت مشرق كوه هينگان ، از طرف جنوب كوه اينشان و از سمت مغرب كوه آلتائى جنوبى يا مغولى . اين مملكت از 37 درجه و 30 دقيقه تا 53 درجه و 45 دقيقه عرض شمالى و از 85 درجه 20 دقيقه تا 124 درجه طول شرقى امتداد دارد ، بنابراين حدود مغولستان از طرف شمال سيبريا است ، از طرف مشرق يك خطّ سرحدّى ، كه بين آن و منچوريا معيّن و ترسيم گرديده ، از طرف جنوب ديوار كبير چين و از طرف مغرب باز يك خطّ سرحدّى ، كه مغولستان را از ساير ممالك چين جدا ميسازد . مساحت مغولستانرا بطور تقريبى معلوم كردهاند ( حساب بم و واگنر ) و تصوّر ميكنند ، كه سه ميليون و سيصد و سى و هفت هزار ميل مربّع ايرانى يا همانقدر كيلومطر مربّع است ، يعنى تقريبا دو برابر ايران كنونى است . از حيث صفات ظاهرى اين مملكت بسه بخش تقسيم مىشود و هر قسمت از قسمت ديگر از حيث پست و بلنديهاى زمين و آبوهوا و گياهها و جاندارها تفاوت دارد . قسمت وسطى سنگلاخهاى وسيعى است ، كه وقتى ته دريا بوده و آن را براى امتياز از كوير گوبى كبير ، گوبى مغول نامند . به اين گوبى مغولى ، كه طولش هزار و عرضش از سيصد تا پانصد كيلومطر است ، دو صفحهء ديگر از طرف شمال غربى و جنوب شرقى اتصال مييابد . صفحه اولى كوهستانهائى است ، كه در طرف شمال آن جنگلهاى وسيعى است . صفحهء دوّمى چراگاهها و زمينهاى زراعتى زياد دارد . مغولستان ، چون در راه بادهاى خشك واقع شده و اين بادها از كوههاى اطراف آن گذشته بخار خود را بكلّى گم مىكند پرآب نيست و فقط دو رود بزرگ در طرف شمال غربى آن سرچشمه ميگيرد : انىسى و سلنگا . بعض رودهاى ديگر ، كه بزرگ نيست ، سرچشمه از مغولستان گرفته